1. Định nghĩa và Tiêu chuẩn ghi nhận
1.1. Định nghĩa TSCĐ vô hình
Tài sản cố định vô hình là tài sản không có hình thái vật chất nhưng xác định được giá trị và do doanh nghiệp nắm giữ, sử dụng trong sản xuất, kinh doanh, cung cấp dịch vụ hoặc cho các đối tượng khác thuê phù hợp với tiêu chuẩn ghi nhận.
Các yếu tố để xác định:
- Tính có thể xác định được: Có thể tách biệt để đem cho thuê, bán, trao đổi hoặc thu được lợi ích kinh tế cụ thể.
- Khả năng kiểm soát: Doanh nghiệp có quyền thu lợi ích kinh tế trong tương lai và hạn chế sự tiếp cận của các đối tượng khác (thường dựa trên quyền pháp lý).
- Lợi ích kinh tế trong tương lai: Bao gồm tăng doanh thu, tiết kiệm chi phí hoặc các lợi ích khác từ việc sử dụng tài sản.
1.2. Tiêu chuẩn ghi nhận
Một tài sản chỉ được ghi nhận là TSCĐ vô hình nếu thỏa mãn đồng thời:
- Định nghĩa về TSCĐ vô hình.
- Chắc chắn thu được lợi ích kinh tế trong tương lai.
- Nguyên giá phải được xác định một cách đáng tin cậy.
- Thời gian sử dụng ước tính trên 1 năm.
- Có đủ tiêu chuẩn giá trị theo quy định hiện hành.
Lưu ý: Các nguồn lực như đội ngũ nhân viên lành nghề, tài năng lãnh đạo, danh sách khách hàng hoặc thị phần tạo ra từ nội bộ không được ghi nhận là TSCĐ vô hình do thiếu khả năng kiểm soát hoặc không đủ quyền pháp lý để bảo vệ.
2. Xác định giá trị ban đầu (Nguyên giá)
TSCĐ vô hình phải được xác định giá trị ban đầu theo nguyên giá. Phương pháp xác định tùy thuộc vào nguồn gốc hình thành:
| Trường hợp | Cách xác định nguyên giá |
| Mua riêng biệt | Giá mua (trừ chiết khấu/giảm giá) + các loại thuế không hoàn lại + chi phí liên quan trực tiếp đưa tài sản vào sử dụng. |
| Mua trả chậm | Phản ánh theo giá mua trả ngay tại thời điểm mua. Chênh lệch trả chậm được tính vào chi phí sản xuất kinh doanh (trừ khi được vốn hóa theo chuẩn mực chi phí đi vay). |
| Sáp nhập doanh nghiệp | Là giá trị hợp lý của tài sản vào ngày mua. Nếu không có thị trường hoạt động, nguyên giá là giá trị mà tại đó không tạo ra lợi thế thương mại âm. |
| Được Nhà nước cấp/tặng | Giá trị hợp lý ban đầu + chi phí liên quan trực tiếp. |
| Trao đổi tài sản | – Nếu trao đổi không tương tự: Giá trị hợp lý của tài sản nhận về (hoặc đem đi) sau khi điều chỉnh tiền mặt.<br>- Nếu trao đổi tương tự: Tính bằng giá trị còn lại của tài sản đem trao đổi. |
3. TSCĐ vô hình tạo ra từ nội bộ
Doanh nghiệp phải phân chia quá trình hình thành tài sản thành hai giai đoạn:
3.1. Giai đoạn nghiên cứu
Toàn bộ chi phí phát sinh trong giai đoạn này không được ghi nhận là TSCĐ vô hình mà phải ghi nhận là chi phí sản xuất, kinh doanh trong kỳ. Các hoạt động nghiên cứu bao gồm: tìm kiếm tri thức mới, đánh giá và lựa chọn các phương án thay thế.
3.2. Giai đoạn triển khai
Chi phí trong giai đoạn này được ghi nhận là TSCĐ vô hình nếu thỏa mãn đồng thời bảy (7) điều kiện:
- Tính khả thi về mặt kỹ thuật.
- Dự định hoàn thành để sử dụng hoặc bán.
- Khả năng sử dụng hoặc bán tài sản.
- Tạo ra được lợi ích kinh tế trong tương lai.
- Đầy đủ nguồn lực (kỹ thuật, tài chính) để hoàn tất.
- Xác định chắc chắn chi phí trong giai đoạn triển khai.
- Ước tính đủ tiêu chuẩn về thời gian sử dụng và giá trị.
Các khoản mục không được ghi nhận là TSCĐ vô hình (phải ghi vào chi phí): Lợi thế thương mại tạo ra từ nội bộ; nhãn hiệu hàng hóa; quyền phát hành; danh sách khách hàng hình thành trong nội bộ doanh nghiệp.
4. Khấu hao và Xác định giá trị sau ghi nhận ban đầu
4.1. Thời gian tính khấu hao
- Giá trị phải khấu hao được phân bổ có hệ thống trong suốt thời gian sử dụng hữu ích.
- Thời gian tối đa: Thường không quá 20 năm.
- Trường hợp quyền pháp lý được cấp có thời hạn thì thời gian sử dụng hữu ích không vượt quá thời hạn pháp lý (trừ khi được gia hạn).
- Thời gian và phương pháp khấu hao phải được xem xét lại ít nhất vào cuối mỗi năm tài chính.
4.2. Phương pháp khấu hao
Có ba phương pháp chính:
- Phương pháp đường thẳng: Số khấu hao hàng năm không đổi.
- Phương pháp số dư giảm dần: Số khấu hao giảm dần qua các năm.
- Phương pháp số lượng sản phẩm: Dựa trên tổng đơn vị sản phẩm ước tính tài sản tạo ra.
4.3. Giá trị thanh lý
Giá trị thanh lý thường được xác định bằng không (0), trừ khi:
- Có bên thứ ba thỏa thuận mua lại vào cuối thời gian sử dụng.
- Có thị trường hoạt động để xác định giá trị thanh lý thông qua giá thị trường.
5. Thanh lý và Trình bày Báo cáo Tài chính
5.1. Nhượng bán và Thanh lý
- TSCĐ vô hình được ghi giảm khi nhượng bán, thanh lý hoặc khi không còn thu được lợi ích kinh tế từ việc sử dụng.
- Lãi/Lỗ: Chênh lệch giữa thu nhập thuần từ việc bán tài sản với giá trị còn lại của tài sản. Khoản này được ghi nhận trực tiếp vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh.
5.2. Trình bày Báo cáo tài chính
Doanh nghiệp cần trình bày chi tiết theo từng loại TSCĐ vô hình (Quyền sử dụng đất, nhãn hiệu, phần mềm, bằng sáng chế…) các thông tin sau:
- Phương pháp xác định nguyên giá và phương pháp khấu hao.
- Nguyên giá, khấu hao lũy kế và giá trị còn lại vào đầu và cuối kỳ.
- Giải trình lý do nếu khấu hao trên 20 năm.
- Giá trị TSCĐ vô hình dùng để thế chấp.
- Chi phí nghiên cứu và triển khai đã ghi nhận vào chi phí trong kỳ.