1. Trách nhiệm đối với việc tuân thủ pháp luật
1.1. Trách nhiệm của Ban Giám đốc và Ban quản trị
Dưới sự giám sát của Ban quản trị, Ban Giám đốc có trách nhiệm đảm bảo mọi hoạt động của đơn vị tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành. Điều này bao gồm:
- Đảm bảo các số liệu và thuyết minh trên báo cáo tài chính phù hợp với khuôn khổ pháp lý.
- Thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ để ngăn ngừa và phát hiện hành vi vi phạm.
- Xây dựng quy tắc hành xử, tập huấn nhân viên và sử dụng tư vấn pháp luật khi cần thiết.
1.2. Trách nhiệm của kiểm toán viên
Kiểm toán viên có trách nhiệm đạt được sự đảm bảo hợp lý rằng báo cáo tài chính không có sai sót trọng yếu do hành vi không tuân thủ. Tuy nhiên, chuẩn mực thừa nhận những hạn chế vốn có:
- Kiểm toán viên không có trách nhiệm ngăn ngừa và không thể kỳ vọng sẽ phát hiện mọi hành vi không tuân thủ.
- Rủi ro không phát hiện được sai sót trọng yếu do vi phạm pháp luật thường cao hơn do các hành vi che giấu (cấu kết, giả mạo, cố ý bỏ sót) hoặc do bản chất pháp lý của hành vi phụ thuộc vào phán quyết của tòa án.
2. Phân loại pháp luật và quy định trong kiểm toán
VSA 250 phân biệt trách nhiệm của kiểm toán viên dựa trên mức độ ảnh hưởng của pháp luật đối với báo cáo tài chính:
| Nhóm quy định | Đặc điểm | Trách nhiệm của kiểm toán viên |
| Nhóm trực tiếp (Đoạn 06a) | Các luật về thuế, quy định về lập và trình bày báo cáo tài chính, các số liệu/thuyết minh cụ thể. | Thu thập đầy đủ bằng chứng kiểm toán thích hợp về việc tuân thủ. |
| Nhóm gián tiếp (Đoạn 06b) | Các quy định về giấy phép hoạt động, môi trường, an toàn lao động, năng lực tài chính… | Giới hạn ở việc thực hiện các thủ tục cụ thể để phát hiện hành vi có thể ảnh hưởng trọng yếu đến báo cáo tài chính. |
3. Các thủ tục kiểm toán bắt buộc
3.1. Giai đoạn lập kế hoạch và thực hiện
- Tìm hiểu khuôn khổ pháp lý: Thu thập hiểu biết chung về các quy định áp dụng cho đơn vị và ngành nghề kinh doanh.
- Phỏng vấn: Trao đổi với Ban Giám đốc và Ban quản trị về tình hình tuân thủ.
- Kiểm tra văn bản: Xem xét các tài liệu trao đổi với cơ quan cấp phép hoặc cơ quan quản lý nhà nước.
- Giải trình bằng văn bản: Yêu cầu Ban Giám đốc cung cấp văn bản xác nhận đã thông báo cho kiểm toán viên mọi hành vi không tuân thủ hoặc nghi ngờ không tuân thủ mà họ đã biết.
3.2. Khi phát hiện hoặc nghi ngờ có hành vi không tuân thủ
Nếu nhận thấy dấu hiệu vi phạm, kiểm toán viên phải:
- Tìm hiểu bản chất của hành vi và hoàn cảnh phát sinh.
- Thu thập thông tin bổ sung để đánh giá ảnh hưởng đối với báo cáo tài chính.
- Thảo luận với Ban Giám đốc và Ban quản trị. Nếu không nhận được thông tin thỏa đáng và ảnh hưởng được xét đoán là trọng yếu, cần cân nhắc tham khảo ý kiến chuyên gia tư vấn pháp luật.
- Đánh giá ảnh hưởng đến các khía cạnh khác của cuộc kiểm toán, bao gồm rủi ro và độ tin cậy của các giải trình khác.
4. Các dấu hiệu nhận biết hành vi không tuân thủ
Các tình huống sau đây có thể là tín hiệu báo động (Red Flags) cho kiểm toán viên (theo đoạn A13):
- Sự điều tra của các cơ quan quản lý Nhà nước hoặc các khoản phạt, bồi thường.
- Khoản thanh toán không rõ ràng cho các bên tư vấn, bên liên quan hoặc nhân viên cơ quan nhà nước.
- Phí hoa hồng hoặc phí đại lý cao bất thường so với thực tế dịch vụ hoặc mức chung của ngành.
- Giá mua/bán lệch lạc đáng kể so với giá thị trường.
- Các giao dịch bất thường bằng tiền mặt, séc hoặc giao dịch với các công ty tại “thiên đường thuế”.
- Hệ thống thông tin không lưu lại được dấu vết truy cập hoặc thiếu chứng từ hợp lệ.
5. Chế độ báo cáo và tài liệu hồ sơ
5.1. Báo cáo cho Ban quản trị đơn vị
- Thông báo mọi hành vi không tuân thủ phát hiện được (trừ các vấn đề rõ ràng là không đáng kể).
- Nếu nghi ngờ Ban Giám đốc hoặc Ban quản trị có liên quan, phải báo cáo cho cấp cao hơn (như Đại hội đồng cổ đông, Ban Kiểm soát).
5.2. Ảnh hưởng đến báo cáo kiểm toán
- Ý kiến ngoại trừ hoặc trái ngược: Nếu hành vi không tuân thủ có ảnh hưởng trọng yếu nhưng không được phản ánh đúng trong báo cáo tài chính.
- Ý kiến ngoại trừ hoặc từ chối đưa ra ý kiến: Nếu bị Ban Giám đốc ngăn cản thu thập bằng chứng (hạn chế phạm vi).
5.3. Báo cáo cho cơ quan Nhà nước có thẩm quyền
Kiểm toán viên có trách nhiệm báo cáo các hành vi vi phạm cho các cơ quan chức năng (như Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước…) tùy thuộc vào loại hình đơn vị được kiểm toán và quy định pháp lý liên quan.
5.4. Lưu trữ hồ sơ
Hồ sơ kiểm toán phải lưu trữ đầy đủ:
- Các tài liệu về hành vi không tuân thủ đã phát hiện hoặc nghi ngờ.
- Kết quả thảo luận với Ban Giám đốc, Ban quản trị và các bên liên quan bên ngoài.
6. Mối quan hệ với kiểm toán viên tiền nhiệm
Trong trường hợp kiểm toán viên tiền nhiệm rút khỏi hợp đồng do phát hiện hành vi không tuân thủ:
- Nếu đơn vị cho phép thảo luận: Kiểm toán viên tiền nhiệm phải cung cấp thông tin về hành vi vi phạm, lý do chấm dứt hợp đồng và các khuyến nghị.
- Nếu đơn vị không cho phép: Kiểm toán viên tiền nhiệm phải thông báo về việc bị từ chối này cho kiểm toán viên hiện tại.